تربيت را كه به زبان آورده‌ايد و عنوان و غرض اين سمينار قرار داده‌ايد ، بايد عرض كنم كه نطق فيكم روح القدس ، روح القدس آن را بر زبان شما جارى كرده است و اين تعبير يكى از معانى و مصاديق ألاسماء تنزّل من السّماء است . به حكم محكم منطق وحى ، غرض از ارسال رسل و انزال كتب ، همين دو اصل تعليم و تأديب است : هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ إِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ « 1 » تزكيه همان تأديب و تربيت است كه نفوس انسانى از رذائل اخلاقى ، و اجتماع بشرى از فواحش أعمالى تطهير شود تا به تزكيه نفوس و تعليم كتاب و حكمت صاحب مدينهء فاضله گردند . معلم ثانى ابو نصر فارابى ، در يكى از رسائلش به نام « تحصيل السعادة » كه راجع به نحوهء تأسيس و تشكيل مدينهء فاضله و تحصيل سعادت بحث كرده است ، سخنش را به اين دو اصل مهم منتهى كرده است ، كه تحصيل سعادت به تعليم و تأديب است . تعليم ، ايجاد فضائل نظريه در امم و مدن است ، و تأديب ، طريق ايجاد فضائل خلقيه و صناعات عمليه در امم است : « و التعليم هو ايجاد الفضائل . النظرية في الأمم و المدن ، و التاديب ، هو طريق ايجاد الفضائل الخلقية و الصناعات العلمية في الامم » . تعليم ، رشد دادن نفس ناطقه انسانى ، يعنى پروراندن روح و غذا به جان دادن است . و تأديب ، انسان را به اعمال صالحه و شايسته نگاه داشتن است . ما روى موازين عقلى و نقلى ، علم و عمل را انسان‌ساز مىدانيم ، هرچند كه موازين نقلى يعنى شرعى برهان محض و عقل صرف و حق مطلق است . علم ، مشخّص روح انسان است و عمل مشخص بدن او در نشأه أخروى است . و هركس به صورت علم و عمل خود در نشأه أخروى ، برانگيخته مىشود . واضح‌تر اين كه علم سازندهء روح انسان و عمل سازندهء بدن اوست ؛

--> ( 1 ) . جمعه / 3 .